دره هفت کلاته ، بهشت گمشده طاغنکوه جنوبی

دره هفت کلاته به مزرعه های هفت گانه ایی گفته می شود که در میان دره ای کوچک در میانه کوه های طاغنکوه جنوبی در بخش طاغنکوه شهرستان فیروزه استان خراسان رضوی قرار گرفته است .این دره کوچک با شیب ملایمی با جهت شمال غربی به جنوب شرقی ، دارای یک کال (رودخانه فصلی- مسیل) می باشد که از دامنه جنوبی کوه دوشاخ و جاده خاکی روستای شورگشت (در دهستان طاغنکوه جنوبی) به روستای ناوشک (در دهستان طاغنکوه شمالی)شروع می شود و شامل چند مزرعه (کلاته ) و آبادی خالی از سکنه می باشد.

در شمال این دره و در آن سوی کوه های کم ارتفاع شمالی ، روستا های علی آباد ، ناوشک و نصر آباد (از دهستان طاغنکوه شمالی ) قرار دارند و در آن سوی کوه های جنوبی دره ، روستا های شورگشت، شورورز ،دستجرد ، زروند و در انتهای شمال شرقی آن روستای بزرگ گرماب واقع شده است که همگی از دهستان طاغنکوه جنوبی هستند.این کال که از کوه دوشاخ با حدود 1700متر ارتفاع سرچشمه می گیردپس از طی تمام مسیر دره جاده گرماب به شوریاب را قطع کرده و در نزدیکی روستای بازوبند به رودخانه فصلی ماروس متصل شده و در نهایت از طریق این کال به کالشور نیشابور می پیوندد.تنها در زمان بارش های منسب زمستانه وبهاره سیلاب در این کال جریان می یابد.جریان سیلاب در طول هزاران سال هم خاک حاصلخیز و هم منابع زیر زمینی آب در این دره را تأمین کرده که امروزه مورد استفاده اهالی روستا های اطراف دره به ویژه دستجرد و گرماب قرار می گیرد.

نمایی از برج تاریخی مرکب اباد- عکس محمد تاجیک ۲۰ مرداد ۱۳۸۹

 اولین مزرعه ابتدای دره،مزرعه کوچک عباس آباد می باشد، که یک قنات کم آب دارد، این مزرعه بالاتر از  مسیر جاده ناوشک به شورگشت قرار دارد، مالکیت این مزرعه در دست اهالی روستای دستجرد می باشد. پس از کلاته عباس آباد ، مزرعه مرکب آباد قرار دارد . مرکب آباد تا حدود 50 سال قبل آبادی دارای سکنه بوده که به مرور  به ویرانی گذاشته و اکنون بجز برج قدیمی مرکب آباد و آثار باقی مانده از لویدانی های آن(لویدانی مکانی برای تهیه شیره انگور است.)  و چند باغ و قنات قدیمی و کم آب ، چیزی باقی نمانده است. مرکب آباد یکیاز معروفترین مزارع دره هفت کلاته است و در حال حاضر دارای باغات و مزارع فعال و دایر است. اهالی دستجرد مالک آن هستند. خانواده آقای بازوبندی از روستای دستجرد ، در عمران و آبادانی آن بسیار کوشیده اند به طوری که تنها باغ دارای سیستم آبیاری تحت فشار و قطره ای در منطقه را در مرکب آباد ایجاد کرده اند.این خانواده فعال با ساخت یک واحد منزل مسکونی در کنار مزرعه می روند تا مرکب آباد را مانند گذشته آباد نمایند.

نمایی از استخر ذخیره آب کلاته نصر آباد- عکس از آقای علی بازوبندی دبیر محترم ریاضی شهرستان فیروزه-تاریخ ۲۰ مرداد ۱۳۸۹

سومین مزرعه این دره در امتداد شیب دره و کال میانه آن کلاته نصرآباد آباد می باشد، که روزگاری وابسته به روستای مرکب آباد بوده است.اهالی دستجرد در آن مشغول کار و فعالیت هستند. چهارمین مزرعه ته منجان نام دارد که در لهجه محلی ته منگون گفته می شود.مالکیت این چهار کلاته بیشتر در دست اهالی روستای دستجرد می باشد و آنان در آباد کردن و کشت و کار این مزرعه نقش کلیدی دارند. پنجمین مزرعه ،کلاته عید محمد نامیده می شود، مالکیت این کلاته امروزه در دست اهالی روستای گرماب بزرگ قرار دارد.ششمین مزرعه ، مقول بالا نام دارد. مهمترین آبادی دارای سکنه در این دره مقول علیا بوده است. قلعه قدیمی و برج های مقول بالا و قنات آن و باقی مانده قبرستان قدیمی خود نشانگر بزرگی و اهمیت این آبادی در روزگاران گذشته است. بنا بر تاریخی که روی سنگ های قدیمی قبرستان تاریخی مقول بالا توسط نگارنده مشاهده شده است ، سال 1260 هجری قمری هنوز در این  قبرستان مردگان دفن می شده اند و پس از آن با خالی شدن روستا از جمعیت مرده ای دفن نشده،با این تفاسیر می توان حدس زد که مقول بالا حدود 170 سال قبل مسکونی بوده است.

جدول مشخصات دو قنات معروف دره هفت کلاته به نقل از بانک قنات های ایران

نام قنات

نام روستا

طول قنات

عمق مادرچاه

تعداد میله چاه

فاصله تا مظهر قنات

آبدهی (لیتر بر ثانیه)

مرکب آباد

دستجرد

1000

12

35

800

5

مقول بالا

دستجرد

300

15

10

200

6

آخرین و هفتمین مزرعه موجود در انتهای دره ، مقول سفلی می باشد. مقول پایین هم خالی از سکنه است  اما به دلیل وجود مقبره سید مومن در آن و احترام اهالی روستا های اطراف ، پر رفت و آمد می باشد و در ایام تعطیلات و خصوصا در ایام عید نوروز ، سیزده بدر و تعطیلات آخر هفته مسافران زیادی را پذیراست.تنها مکان آباد در دره کوچک طاغنکوه جنوبی همین آرامگاه سید مومن است . درختان بزرگ و قطور چنار در کنار حرم سید مومن نشان قدمت این مکان در منطقه دارد.دره هفت کلاته با توجه به کوه های زیبا و کم ارتفاع، استخر های ذخیره آب ، باغات متنوع ،آثار قلعه های قدیمی و برج های تاریخی ، حرم سید مومن و .... در صورت توجه مسولین و برنامه ریزی مناسب خاصه ایجاده جاده ارتباطی مناسب ، آنتن تلفن همراه و ... می تواند به قطب گردشگری بخش طاغنکوه تبدیل شود.

نمایی از حرم سید مومن در مقول پایین - عکس از محمد تاجیک ۲۰ مرداد ۱۳۸۹

تهیه کننده :محمد تاجیک دبیر جغرافیای شهرستان فیروزه - با تشکر از همکاری آقای علی بازوبندی دبیر محترم ریاضی شهرستان و از اهالی نیک روستای دستجرد