کاروان سرای شوریاب

کاروان سرای شوریاب

در داخل روستای شوریاب در جنوبی ترین قسمت دهستان طاغنکوه جنوبی و بخش طاغنکوه از توابع شهرستان فیروزه ( تحت جلگه) واقع شده است.

این کاروانسرای زیبا و بزرگ در دوره قاجاریه احداث شده  و جزو کامل ترین کاروانسراهای این دوره محسوب می  گردد.این بنا دارای یک پلان هشت و نیم  هشت مستطیل شکل است و عناصر اصلی این بنا شامل چهار ایوان ، چهار اصطبل ، حیاط  مرکزی و عناصر فرعی شامل شاه نشین طاقچه ها و طبقات بالا ، بخاری دیواری و ... است.ایوان ورودی شامل مناره          می باشد. 

این کاروانسرا از جمله کاروانسراهای  واقع شده در دشت با حیاط مرکزی است که به شیوه چهار ایوانی ساخته شده  و ایوان های پیرامون حیاط دو طبقه اند و دارای شاه نشین است. کتیبه های سنگی حجاری شده زیبا روی سر در ورودی کاروانسرا قرار دارد که مربوط به دوره قاجاریه است.( متأسفانه تعدادی از کتیبه های سنگی در سال های اخیر به سرقت رفته است.) بقیه نیز به موزه شهر نیشابور منتقل گردیده است . این کاروانسرا در سال های اخیر به شدت رو به تخریب بوده و اخیرا در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

 محمد تاجیک

جغرافیای روستای شورگشت

جغرافیای روستای شورگشت

 موقعیت جغرافیایی

روستای شورگشت در 35 کیلومتری جنوب غرب شهر فیروزه مرکز شهرستان فیروزه  و در نزدیکی مرز این شهرستان با شهرستان سبزوار قرار دارد.

این روستا در دهستان طاغنکوه جنوبی از بخش طاغنکوه شهرستان تحت جلگه (فیروزه ) در استان خراسان رضوی قرار گرفته است و تا شهر همت آباد مرکز بخش طاغنکوه حدود 24 کیلومتر فاصله دارد.

عکس ماهواره ایی از شورگشت و روستا های اطراف از سایت گوگل ارث - استخراج توسط محمد تاجیک

روستا از طریق جاده آسفالته ( که در سال 1387 آسفالت شده) به روستاهای شورورز ، دستجرد، زروند ، شهر گرماب ، شهر همت آباد و شهر نیشابور ارتباط دارد.

شورگشت در 36 درجه و 14 دقیقه عرض شمالی ( فاصله از خط استوا) و 58 درجه 17 دقیقه طول شرقی (فاصله از خط نصف النهار مبدأ)  و در ارتفاع 1490 متری از سطح دریای آزاد واقع گردیده است.

قبل از اینکه اهالی قدیم شورگشت به مکان فعلی کوچ کنند( حدود 200سال پیش) در محل مزارع ( کلاته های) بژگ و استوا( اَزدوا) فعلی زندگی می کردند.آثاری از خانه های ویران اهالی در محل این مزارع وجود دارد.

روستای شورگشت - تاریخ عکس ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۸ - عکس از محمد تاجیک دبیر جغرافیا

وضعیت طبیعی

این روستا در میان کوه های طاغنکوه جنوبی قرار دارد. این کوه ها که از این منطقه و با نام طاغنکوه جنوبی شروع می شود به سمت شهرستان های غربی خراسان رضوی ادامه می یابد و با نام رشته کوه جغتای معروف است. در دره نسبتا حاصلخیز اما کم آبی  از این کوهستان چند روستا در محور شمال غربی – جنوب شرقی قرار گرفته اند . از خروجی دره این روستا ها عبارتند از : زروند، دستجرد، شورورز و شورگشت(که آخرین و بزرگترین روستا در این محور و دره ، روستای شورگشت است.)

کوه های ضلع شمالی این دره  روستاهای داخل دره را از روستا های گرماب ، ناوشک ، قلعه یزدان  و فیض آباد جدا می کند. در این دره تنها چند کال ( رود فصلی و اتفاقی) وجود داردکه تنها در بارندگی ها در آنها آب جریان می یابد. این دره کم عمق توسط همین کال ها به وجود آمده است. کال  شورگشت که از داخل روستا می گذرد در ایام بارندگی دارای آب است. بارنگی سالانه منطقه به ۲۷۰ میلیمتر می رسد.

نمایی از قله جیستی (جسته)( برجسته)در غرب روستای شورگشت در دهستان طاغنکوه جنوبی

نمایی از کوه جیستی از محل دبیرستان پسرانه شهید چمران شورگشت-

 عکس محمد تاجیک اسفند ۱۳۸۷

 بلندترین قله های این مجموعه کم ارتفاع کوهستانی در محدوده شهرستان فیروزه و بخش طاغنکوه در نزدیکی روستای شورگشت  با نام کوه جیستی(جِستی) ( با ۱۹۴۴متر ارتفاع از سطح دریای آزاد ) و  کوه پیر ( با ۱۹۲۵ متر ارتفاع) معروف هستند. از کوه های کم ارتفاع و معروف نزدیک روستا کوه سوراخ سوراخی(با لهجه محلی سُلاخ سُلاخی) است که به دلیل حفره های متعدد موجود در آن با این نام شناخته می شود.

نمایی از کوه پیر  - غرب روستای شورگشت ( معدن کائولن)

عکس ها از محمد تاجیک در محل کلاته سرکویره شورگشت اردیبهشت ۱۳۸۸

در این کوه ها گیاهانی مثل آویشن کوهی، کمایبویه( بُزگورک) انجیر وحشی، ریواس (قاقرو) کنگر و ... رشد می کند و اهالی به ویژه در طب سنتی از آنها استفاده می کنند.

در میان کوه های نزدیک روستا حدود 30 کلاته (مزرعه) وجود دارد که همگی دارای آب قنات هستند و در هر مزرعه تعدادی از اهالی شریک ملک و کشاورزی می کنند. برخی از کلاته های معروف عبارتند از :نِسایی ، بژگ ، زرد، تک مشو و... . همه کلاته ها با توجه به وجود آب و زمین هاو باغات سرسبز تفرجگاه اهالی و مسافران نیز می باشند.

جدول مشخصات قنات های موجود در شورگشت و کلاته های اطراف آن

 به نقل از بانک اطلاعات قنات های ایران

نام قنات	طول قنات	عمق مادر چاه	تعداد میله چاه	فاصله مظهر تا محل	دبی لیتر بر ثانیه
لوشتمار	800	18	25	500	3
اَستوَا	1200	20	40	800	6
بِژگ	1100	18	40	900	20
برزدر	800	20	25	500	5
تك مَشو	700	15	25	500	8
شورگشت	1500	25	50	1000	20
سينه باز	1000	18	35	800	5
زرد	1500	25	50	1200	25
سركويرپائين	500	10	15	400	5
سركويره	1000	18	35	800	8
سركويربالا	500	12	12	300	8
صفرسر	800	20	20	500	8
كلاته پشت باغ	900	15	35	500	4
كلَويو ( گل افشان)	800	18	25	500	15
كمرسفيد	800	20	17	500	3

مهمترین محصولات کشاورزی شورگشت عبارتند از : گندم ، جو ،که به دو صورت دیم و آبی کشت می شود.چغندر، شلغم ، گوجه ، بادام دیم ، گردو ، انگور، گیلاس و هندوانه دیم

دامداری به صورت سنتی صورت می گیرد و گاو و گوسفند و بز مهمترین دام های روستا هستند.

 

جمعیت

با توجه به افزایش جمعیت در سال های اخیر و نیز ثابت بودن و عدم افزایش میزان آب و زمین کشاورزی و نبودکار در محل با پدیده مهاجر فرستی رو به رو شده است.

در سال 1375 جمعیت روستا بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران حدود 1980 نفر جمعیت داشته است که این میزان در سال 1385 با حدود 39 درصد کاهش (766نفر) به 1214 نفر رسیده است.

در سال 1385 جمعیت روستا شامل 335 خانوار می شده که شامل 537 نفر مرد و 677 نفر زن بوده اند . تفاوت زیاد بین تعداد مردان و زنان به خوبی پدیده مهاجرت در شورگشت را نشان می دهد. مردان برای کار با شهر های دیگر مهاجرت می نمایند که پس از مدتی به مهاجرت خانوادگی تبدیل می شود. شهر های تهران و حومه ، کرج و نیشابور مقاصد اول بیشتر مهاجرین شورگشتی را تشکیل می دهد. بیشتر مردان روستا برای فعالیت کشاورزی و صیفی کاری ( که شغل اصلی خودشان در شورگشت است.) به اطراف شهر های تهران و کرج ( مشکین آباد ، نظر آباد، هشتگرد) آبیک ، قزوین ، و اواخر به بویین زهرا و همدان و زنجان و ابهر می روند.

آنان با اجاره چاه های آب و زمین های کشاورزی یا از طریق نصف کاری ( تقسیم محصول بین مالک وخود) و فعالیت در ایام بهار ، تابستان تا اواسط پاییز ، در اواخر پاییز و زمستان به شورگشت برمی گردند تا با پول به دست آمده هزینه های خانواده هایشان را تأمین کنند.

معدن

در نزدیکی روستا دو معدن وجود دارد.این معادن از نوع کائولن (خاک کاش و چینی سازی) می باشند که یکی از آنها که در  کوه  پیر قرار دارد  از سال 1377  توسط شرکت  کان گوهر نیشابور بهره برداری می شود و دیگری  که در محل کلاته بژگ واقع است هنوز به بهره برداری کامل نرسیده است. استخراج از این معادن در سال های اولیه به شکل کاملا سنتی بوده اما درحال حاضر به کمک مته های بزرگ و انفجار با دینامیت استخراج صورت می گیرد.

متأسفانه این معادن به جز فراهم نمودن اشتغال برای حدود 8 نفر کارگر ساده ، سود چندانی برای شورگشت نداشته است.

امکانات روستا

مسجد ، دبستان ، مدرسه راهنمایی ، دبیرستان و پیش دانشگاهی،خانه بهداشت، آسیاب برقی ، آب لوله کشی ؛ برق سراسری ، حمام عمومی ، غسالخانه ، دفتر پست بانک، مرکز مخابرات و تلفن در منازل ،نمایندگی فروش نفت

محله های روستا

مهمترین محله های شورگشت عبارتند از: شیرحاجی ، لب کال ،سرآب، سرتیغ، داش خانه ، قلعه بالا ، قلعه پایین(تَه)

مهمترین مرکز تجمع اهالی روستا مکانی است به نام سرستون ها (پنج راه) که اغلب محل تجمع جوانان در وقت بیکاری و محل اجتماع پیران در وقت بیکاری و غروب است.

نمایی از روستای شورگشت اردیبهشت ۱۳۸۸ / عکس محمد تاجیک

تعلیم و تربیت در شورگشت

مانند سایر روستا های ایران تا حدود 50 سال قبل آموزش رسمی در شورگشت هم وجود نداشت و منحصر به آموزش دروس مکتبی به صورت محدود می شد.

اولین کلاس درس رسمی به شکل امروزی در سال 1327 شمسی دایر شد و اولین معلم در این سال برای تدریس دروس غیر مکتبی و جدید به روستا آمد.در آن زمان مکان مشخصی به عنوان مدرسه وجود  نداشت و در منزل یکی از اهالی کلاس برگزار می شد.

در سال 1350 اولین ساختمان برای دبستان روستای شورگشت ساخته شد.این مکان  اکنون با نام مدرسه شهید محمدرضا شورگشتی (در اصطلاح محلی مدرسه لَو کال) نامیده می شود.و در سال تحصیلی 88-1387 باتوجه به کاهش جمعیت دانش آموزی، خالی و بدون فعالیت آموزشی است و اواخر به محل موقت  فعالیت دهیاری تبدیل شده است.

در گذشته دختر و پسر با هم در دبستان به صورت مختلط تحصیل می کردند اما با توسعه کشور و افزایش جمعیت روستا و نیز افزایش جمعیت دانش آموزی، ساخت چند باب و مدرسه دیگر در روستا آغاز شد. و اکنون دبستان  ، مدرسه راهنمایی و دبیرستان و پیش دانشگاهی در روستا فعال می باشد.

با کاهش رشد جمعیت در سال های اخیر باز هم  دبستان پسرانه و دخترانه به صورت مختلط در آمده و دبیرستان پسرانه شهید چمران و مدرسه راهنمایی پسرانه شهدای شورگشت هم به صورت ضمیمه در یک مکان قرار دارند. مدرسه راهنمایی دخترانه حضرت خدیجه(س) و  دبیرستان و پیش دانشگاهی دخترانه شهید چمران هم به صورت ضمیمه در یک محدوده قرار دارند. تنها رشته تحصیلی که در دبیرستان های شورگشت تدریس       می شود ، رشته علوم انسانی است و برای ادامه تحصیل در سایر رشته ها باید به شهر همت آباد- مرکز بخش- یا به شهر فیروزه - مرکز شهرستان- و یا به شهر نیشابور رفت.

ارتباطات

تا سال 1384 اهالی روستا از طریق یک دفتر مخابراتی با سایر نواحی کشور ارتباط داشتند. در این سال با راه اندازی مرکز مخابراتی تلفن به منازل اهالی راه یافت . در سال 1387 دفتر ICT  و پست بانک روستا هم افتتاح شد که در بهبود ارتباطات مردم روستا با سایر نواحی و نیز بهره گیری از خدمات بانکی و اینترنتی نقش مهمی داشته است.

بهداشت

روستا فاقد درمانگاه است و تنها خانه بهداشت با سه کارمند امور مربوط به بهداشت روستا ، واکسیناسیون  کودکان ، امور بهداشت کودک ومادر و... را انجام می دهد. نبود پزشک دایمی در روستا از جمله مشکلات مهم اهالی است. هفته ای یک روز پزشک از درمانگاه شهر گرماب مرکز دهستان طاغنکوه جنوبی به شورگشت می آید و به ارایه خدمات         می پردازد.

بنا های مذهبی

1-   امامزاده پیر(بابا پیر) که در کلاته (مزرعه ای ) با همین نام در شمال غربی شورگشت قرار دارد و در منطقه مشهور است و بسیار مورد احترام اهالی است.

2-   امامزاده شورگشت که در نزدیکی مزار شهیدان و قبرستان روستا ست که اگرچه نام مشخصی ندارد ولی از نظر اهالی برآورنده حاجات و مورد احترم اهالی است.

3-   مسجد جامع روستا ( مسجد خاتم انبیا) :در قلعه پایین واقع شده و در دو طبقه مخصوص خانمها و آقایان می باشد. مراسم ایام عزاداری محرم و صفر و نیز سخنرانی ها و نماز جماعت در آن برگزار می شود. مراسم عزاداری برای فوت شدگان روستا نیز در همین مکان برقرار می شود.

در مسجد آشپزخانه ی بزرگی با نام بلغورخانه وجود دارد که اهالی نذورات خود را در آن جا می پزند.

مسجد کوچک دیگری هم در سرآب روستا قرار دارد که بیشتر توسط آقایان استفاده می گردد.

 شهیدان

با شروع جنگ ده ها نفر از اهالی شورگشت برای دفاع از میهن اسلامی به جبهه های جنگ حق علیه باطل شتافتند که در این راه  ۲۶ نفر از بهترین مردم روستا به فیض شهادت نایل شدند. تعدادی نیز به درجه جانبازی رسیدند.

معرفی شهدای شورگشت

محل شهادت	تاریخ شهادت	نام خانوادگی	نام	ردیف
بستان	2/1/1361	شورگشتی	حسین اصغر	1
اندیمشک	14/4/1369	شورگشتی	حمزه	2
کامیاران	1/1/1362	شورگشتی	عباسعلی	3
شوش دانیال	2/1/1361	شورگشتی	علی	4
بستان	18/11/1361	شورگشتی	علی اصغر	5
جبهه جنوب	8/1/1361	شورگشتی	غلامعلی	6
فاو	16/12/1364	شورگشتی	قدرت ا..	7
مهاباد	19/11/1362	شورگشتی	کاظم	8
شوش	2/1/1361	شورگشتی	کمال	9
هورالهویزه	10/12/1362	شورگشتی	محمد	10
مهران	1/3/1365	شورگشتی	محمد	11
بستان	9/9/1360	شورگشتی	محمد امین	12
کامیاران	29/5/1362	شورگشتی	محمد حسن	13
بستان	8/9/1360	شورگشتی	محمدرضا	14
نیشابور	18/5/1379	شورگشتی	هادی	15
شلمچه	5/10/1365	شورگشتی	یحیی	16
سومار	1/5/1366	دست بردهان	محمد علی	17
تهران	20/12/1377	شورگشتی	حسن	18
آبادان	19/9/1359	شورگشتی	عباسعلی	19
شیخ محمد	26/2/1361	شورگشتی	حسین	20
مندلی عراق	1/5/1361	شورگشتی	محمد علی	21
فکه	19/11/1361	شورگشتی	محمد علی	22
نهبندان	21/4/1374	رحیمی نیا	جواد	23
دهلران	22/4/1367	نیشابوری	حمید	24
حرم امام رضا(ع)	30/3/1373	نیشابوری	محمدحسین	25
نیشابور	18/10/1391	شورگشتی	حاج عین اله	26

 

اگرچه قبرستان روستا قدمتی 200 ساله ( بنا بر شواهد و سنگ قبر های موجود) دارد ، اما اهالی به احترام وجود مرقد شهدا ، آن را مزار شهیدان نامیده اند.

تهیه کنندگان : زهره شورگشتی غلامرضا ، صغری موسوی پور ، آرزو بژگی دانش آموزان سال سوم رشته ادبیات و علوم انسانی دبیرستان دخترانه شهید چمران شورگشت / زیر نظر دبیر جغرافیا آقای محمد تاجیک